محمد بویری
کمتر استانی در ایران را میتوان یافت که همانند همدان، تاریخ، هویت و فرهنگ در آن بهصورت پیوسته از هزاران سال پیش تا امروز جریان داشته باشد. همدان تنها یک مقصد گردشگری یا مجموعهای از آثار تاریخی نیست؛ بلکه یکی از کانونهای شکلگیری تمدن ایرانی به شمار میرود؛ استانی که از هگمتانه، نخستین پایتخت دولت ماد، تا آرامگاه بوعلیسینا و باباطاهر، روایتگر بخش مهمی از تاریخ و اندیشه ایران است. با این حال، پرسشی اساسی مطرح میشود؛ آیا جایگاه واقعی همدان در نظام میراث فرهنگی کشور با ظرفیتهای آن تناسب دارد؟
به گزارش همدان پرس؛ پاسخ به این پرسش، نیازمند نگاهی فراتر از شمار بناهای تاریخی است. بر اساس آمارهای رسمی، تاکنون بیش از هزار و ۱۰۰ اثر تاریخی، طبیعی، منقول و ناملموس استان همدان در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و صدها اثر دیگر نیز شناسایی و واجد شرایط ثبت هستند. این حجم از آثار، همدان را در زمره استانهای پیشتاز کشور از نظر ثبت میراث فرهنگی قرار داده است.
با وجود این ظرفیت کمنظیر، همدان هنوز نتوانسته به اندازه استانهایی مانند اصفهان، فارس یا یزد از میراث فرهنگی خود برای توسعه اقتصادی و فرهنگی بهره بگیرد. تفاوت اصلی در تعداد آثار نیست؛ بلکه در شیوه بهرهبرداری از میراث است. در بسیاری از استانهای موفق، آثار تاریخی به محور تولید ثروت، برندسازی شهری، دیپلماسی فرهنگی و رونق صنایع خلاق تبدیل شدهاند، اما در همدان هنوز بخش قابل توجهی از این ظرفیت به صورت بالفعل مورد استفاده قرار نگرفته است.
یکی از مهمترین نقاط قوت همدان، تنوع میراث فرهنگی آن است. در این استان، میراث تنها به بناهای تاریخی محدود نمیشود. آیینهای بومی، خوراکهای سنتی، موسیقی محلی، گویشهای کهن، صنایعدستی، مهارتهای سنتی و فرهنگ شفاهی نیز بخشی از هویت فرهنگی همدان را شکل میدهند. این ویژگی، همدان را به استانی تبدیل کرده که میتواند همزمان مقصد گردشگری تاریخی، فرهنگی، علمی و حتی خوراکشناسی باشد.
در سالهای اخیر ثبت جهانی هگمتانه، فرصت تازهای برای معرفی ظرفیتهای همدان در عرصه بینالمللی ایجاد کرده است، اما تجربه شهرهای موفق جهان نشان میدهد که ثبت یک اثر، پایان مسیر نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر است. ثبت جهانی زمانی به توسعه منجر میشود که با برنامهریزی شهری، سرمایهگذاری فرهنگی، آموزش جوامع محلی، تولید محتوای رسانهای و توسعه زیرساختهای گردشگری همراه باشد. در غیر این صورت، حتی ارزشمندترین آثار نیز تأثیر محدودی بر اقتصاد و فرهنگ منطقه خواهند داشت.
یکی از چالشهای جدی همدان غلبه نگاه عمرانی بر نگاه فرهنگی است. در بسیاری از برنامههای توسعه، میراث فرهنگی هنوز هزینه تلقی میشود، در حالی که در اقتصاد امروز جهان، میراث فرهنگی نوعی سرمایه مولد محسوب میشود. شهرهایی که بر پایه هویت تاریخی خود برنامهریزی کردهاند، توانستهاند هزاران فرصت شغلی در حوزه گردشگری، صنایعدستی، خدمات فرهنگی، نشر، آموزش و صنایع خلاق ایجاد کنند. این همان نقطهای است که همدان میتواند با تغییر رویکرد مدیریتی، از آن بهرهمند شود.
از سوی دیگر، سهم رسانهها در معرفی همدان نیز نیازمند بازنگری است. هنوز بسیاری از ایرانیان، همدان را تنها با غار علیصدر یا آرامگاه بوعلیسینا میشناسند؛ در حالی که دهها ظرفیت کمتر شناختهشده در شهرستانهای ملایر، نهاوند، تویسرکان، اسدآباد، رزن، درگزین، بهار، فامنین و کبودرآهنگ وجود دارد که میتواند محور تولید گزارش، مستند، کتاب، فیلم و روایتهای رسانهای باشد. امروز رقابت شهرها، بیش از آنکه بر سر تعداد آثار تاریخی باشد، بر سر قدرت روایتگری است؛ شهری موفقتر است که بتواند داستان میراث خود را بهتر برای جهان تعریف کند.
موضوع دیگر، مشارکت مردم در حفاظت از میراث فرهنگی است. تجربه جهانی نشان داده است که هیچ بنای تاریخی تنها با بودجههای دولتی حفظ نمیشود. زمانی حفاظت پایدار شکل میگیرد که شهروندان، میراث فرهنگی را بخشی از هویت و سرمایه اجتماعی خود بدانند. آموزش در مدارس، فعالیت سازمانهای مردمنهاد، حضور دانشگاهها، نقش رسانههای محلی و مشارکت هنرمندان میتواند این احساس تعلق را تقویت کند.
همدان همچنین ظرفیت تبدیل شدن به قطب پژوهشهای میراث فرهنگی غرب ایران را دارد. وجود دانشگاههای معتبر، مراکز پژوهشی، موزهها و محوطههای باستانی، امکان شکلگیری همکاریهای علمی داخلی و بینالمللی را فراهم کرده است. چنین رویکردی میتواند جایگاه همدان را از یک مقصد گردشگری صرف، به مرجع علمی و پژوهشی میراث فرهنگی ارتقا دهد.
در جمعبندی، جایگاه همدان در میراث فرهنگی ایران، بیش از آنکه به گذشته پرافتخار آن وابسته باشد، به تصمیمهای امروز برای آینده بستگی دارد. استانی که بیش از هزار اثر ثبت ملی، پیشینهای چند هزار ساله و میراثی متنوع در اختیار دارد، نباید تنها به حفظ آثار بسنده کند. مأموریت امروز همدان، تبدیل این سرمایه تاریخی به سرمایه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. اگر این تحول با برنامهریزی علمی، مدیریت یکپارچه، سرمایهگذاری هدفمند و روایت حرفهای از هویت تاریخی استان همراه شود، همدان میتواند نهتنها یکی از مهمترین قطبهای میراث فرهنگی ایران، بلکه یکی از الگوهای موفق توسعه فرهنگی در منطقه غرب آسیا باشد.
