به گزارش همدان پرس؛ سالها این باور وجود داشت که افراد برونگرا، پرانرژی و جسور، برای میدان رقابت مناسبترند؛ چون هیجان را بهتر تحمل میکنند و در موقعیتهای اجتماعی و رقابتی راحتتر ظاهر میشوند. در مقابل، افراد درونگرا گاه بهاشتباه بهعنوان کسانی دیده میشدند که زیر فشار مسابقه سریعتر فرسوده میشوند. با این حال، یافتههای علمی جدید نشان دادهاند که واقعیت بسیار پیچیدهتر از این دوگانه ساده است.
در چارچوب علمی شخصیت، یکی از الگوهای رایج، مدل «پنج عامل بزرگ شخصیت نئو» است: برونگرایی، وظیفهشناسی، توافقپذیری، انعطافپذیری نسبت به تجربه، و روانرنجوری. بررسیها در حوزه ورزش نشان میدهند که از میان این ابعاد، دو ویژگی بیش از همه در موقعیتهای پرفشار اهمیت پیدا میکنند: وظیفهشناسی و ثبات هیجانی. وظیفهشناسی به معنای نظم، خودکنترلی، مسئولیتپذیری و توان پایبندی به برنامه است. ورزشکاری که در این بُعد نمره بالاتری دارد، معمولاً در تمرین منظمتر، در اجرای تاکتیک متعهدتر و در شرایط فشار، کمتر دچار رفتارهای تکانشی میشود.
در مقابل، ویژگیای که معمولاً به عملکرد در فشار آسیب میزند، روانرنجوری بالا یا به زبان سادهتر، آسیبپذیری بیشتر نسبت به اضطراب، نگرانی و نوسان هیجانی است. چنین فردی ممکن است پیش از مسابقه، بیشتر درگیر افکار منفی، فاجعهسازی ذهنی و نگرانی از شکست شود. این وضعیت میتواند تمرکز را کاهش دهد و تصمیمگیری را مختل کند.
اما آیا این یعنی افراد آرامتر همیشه موفقترند؟ نه دقیقاً. در روانشناسی ورزش، مدتهاست روشن شده که مقداری از برانگیختگی روانی برای عملکرد بهتر ضروری است. مسئله اصلی این نیست که ورزشکار استرس دارد یا نه؛ مسئله این است که استرس را چگونه تفسیر و مدیریت میکند. برخی ورزشکاران فشار را نشانه خطر میبینند و دچار افت عملکرد میشوند. برخی دیگر همان فشار را بهعنوان علامت آمادگی، اهمیت رقابت و فرصتی برای درخشیدن تعبیر میکنند.
در همینجا مفهوم مهمی به نام سرسختی ذهنی یا Mental Toughness مطرح میشود؛ مفهومی که در سالهای اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. سرسختی ذهنی یک تیپ شخصیتی ثابت و مادرزادی نیست، بلکه مجموعهای از تواناییهاست؛ از جمله حفظ تمرکز در موقعیت دشوار، بازگشت سریع پس از اشتباه، تحمل ناکامی، و ادامه عملکرد مؤثر حتی وقتی فشار زیاد است. به بیان ساده، ورزشکار مناسب مسابقات پرفشار کسی نیست که هرگز نگران نمیشود، بلکه کسی است که با وجود نگرانی، میتواند کار درست را انجام دهد.
پژوهشها نشان دادهاند ورزشکارانی که خودتنظیمی هیجانی بهتری دارند، در رقابتهای حساس عملکرد باثباتتری نشان میدهند. خودتنظیمی یعنی توانایی مدیریت فکر، هیجان و رفتار در لحظه. برای مثال، ورزشکاری که بعد از یک خطا فوراً از نظر ذهنی بازمیگردد، با ورزشکاری که چند دقیقه درگیر اشتباه خود میماند، از نظر روانشناختی تفاوت بزرگی دارد. این مهارت در مسابقات نزدیک و نفسگیر، گاه از آمادگی بدنی هم تعیینکنندهتر میشود.
همچنین نباید از نقش اعتمادبهنفس واقعی غافل شد. اعتمادبهنفس در اینجا به معنای خودبزرگبینی نیست؛ بلکه به معنای این است که فرد به آمادگی، تمرین و توانایی خود برای مواجهه با چالش باور دارد. ورزشکاری که اعتمادبهنفس واقعبینانه دارد، فشار مسابقه را انکار نمیکند، اما از آن نمیترسد. او میداند ممکن است اشتباه کند، اما میداند چگونه به مسابقه برگردد.
در نتیجه اگر بخواهیم بهطور خلاصه بگوییم چه تیپ شخصیتی برای مسابقات پرفشار مناسبتر است، باید بگوییم: فردی با وظیفهشناسی بالا، ثبات هیجانی بیشتر، خودتنظیمی مناسب، و توانایی یادگیری مهارتهای ذهنی. برونگرا بودن یا درونگرا بودن بهتنهایی تعیینکننده نیست. حتی یک ورزشکار درونگرای آرام، اگر از تمرکز، انضباط و کنترل ذهنی بالایی برخوردار باشد، میتواند در رقابتهای پرفشار بسیار موفقتر از یک فرد برونگرای هیجانزده اما بیثبات عمل کند.
پیام مهم برای مربیان و خانوادهها این است که نباید موفقیت در شرایط فشار را فقط به «ذات» یا «شخصیت مادرزادی» نسبت داد. بسیاری از مهارتهایی که عملکرد در فشار را بالا میبرند، آموختنی و تمرینپذیرند: از تنفس و تصویرسازی ذهنی گرفته تا خودگویی مثبت، بازسازی شناختی و روتینهای پیش از مسابقه.
بنابراین پاسخ نهایی این است: در مسابقات پرفشار، بهترین تیپ شخصیتی لزوماً آرامترین، جسورترین یا برونگراترین فرد نیست؛ بلکه کسی است که بتواند هیجان خود را تنظیم کند، به برنامه پایبند بماند و زیر فشار، تمرکز خود را حفظ کند. این یعنی قهرمانان بزرگ، فقط از نظر جسمانی ساخته نمیشوند؛ بلکه از نظر روانی نیز آموزش میبینند.
منابع
1- واینبرگ، رابرت اس.، و گولد، دنیل. مبانی روانشناسی ورزش و فعالیت بدنی، ویرایش هشتم، ۲۰۲۴
2-گوچیاردی، دنیل اف. سرسختی ذهنی: پیشرفتها و چشماندازها، نشریه روانشناسی معاصر، ۲۰۱۷
3-فلچر، دیوید، و سرکار، مصطفی. نظریهای زمینهمند درباره تابآوری روانشناختی در قهرمانان المپیک، نشریه روانشناسی ورزش و تمرین، ۲۰۱۲
4-نیکولز، آدام آر.، پولمن، رمکو، لوی، اندرو، و بکهاوس، سوزان. سرسختی ذهنی، خوشبینی و راهبردهای مقابلهای در ورزشکاران، نشریه تفاوتهای فردی و شخصیت، ۲۰۰۸
5-لابورد، سیلوَن، راب، مارکوس، و دوسویل، فردریک. ویژگیهای شخصیتی و عملکرد ورزشی: مرور و تحلیل پژوهشها، نشریه روانشناسی ورزش، تمرین و عملکرد، ۲۰۱۸
6- رابرتز، گراهام سی.، و ترژر، دانلد سی. پیشرفتها در انگیزش در ورزش و فعالیت بدنی، انتشارات هیومن کینتیکس.
----------------------------------
محمد اسدیموید
روانشناس ورزشی تیمهای ملی
