به گزارش همدان پرس؛ فرش دستباف ایران، حاصل دستانی است که عشق را گره زدهاند، اندیشه را نقش کردهاند و زیبایی را به میراثی ماندگار برای بشریت تبدیل کردهاند؛ هنری که نه در کارخانهها، بلکه در خانهها، در دل خانوادهها و در جان مردمان این سرزمین شکل گرفته است.
استان همدان این دیار کهن و پرافتخار، با چهار قوم بزرگ، دهها حوزه بافت و بیش از 500طرح اصیل از مهربان و میشن تا انجلاس، درجزین، ننج، سوزن و دیگر مناطق قالیبافی، یکی از بزرگترین گنجینههای فرش دستباف ایران را در خود جای داده است.
اگر هگمتانه تاریخ مکتوب همدان است، فرش دستباف، تاریخ بافتهشده این دیار است.
در هر گره این فرشها، بخشی از فرهنگ، باورها، آداب، طبیعت، رنگها و خاطرات مردمان این سرزمین نهفته است؛ گنجینهای که ارزش آن فراتر از اقتصاد و تجارت، بخشی از هویت ملی و فرهنگی ایران است.اما امروز در کنار همه این افتخارات، مسئولیتی بزرگ نیز بر دوش ما قرار دارد.
خطر اصلی تنها کاهش تولید یا افت صادرات نیست؛ بلکه از دست رفتن حافظه تاریخی فرش استان همدان است. هر بار که یکی از استادان بافنده، طراحان، رفوگران یا رنگرزان پیشکسوت این دیار از میان ما میرود، بخشی از دانش و تجربه این هنر نیز برای همیشه خاموش میشود؛ دانشی که اگر امروز ثبت نشود، فردا دیگر قابل بازآفرینی نخواهد بود.
از اینرو پیشنهاد میکنم «نهضت حافظه فرش استان همدان» به عنوان یک حرکت فرهنگی و ماندگار آغاز شود؛ حرکتی برای ثبت دانش، خاطرات، نقشهها، شیوههای بافت، اصطلاحات بومی و روایتهای ارزشمند استادان این هنر، تا میراث فرش همدان برای نسلهای آینده محفوظ بمانداما حفظ گذشته به تنهایی کافی نیست.
فرش دستباف زمانی زنده خواهد ماند که در اندیشه و زندگی نسلهای آینده نیز جای داشته باشد. امروز نسل زد(z) وارث فردای این سرزمین است و باید بداند که فرش دستباف تنها یک محصول نیست، بلکه زبان بیواژه فرهنگ ایران، نماد خلاقیت، هویت و یکی از ارزشمندترین صنایع فرهنگی جهان است.
اگر دیروز فرش همدان با دستان هنرمندانش درخشید، فردا باید با اندیشه، نوآوری، فناوری و خلاقیت جوانانش نیز بدرخشد.
در کنار این مسیر، همدان میتواند پرچمدار گردشگری فرش ایران باشد. چرا گردشگران جهان تنها آثار تاریخی ما را ببینند و از شگفتیهای هنر فرش دستباف بیبهره بمانند؟
امروز زمان آن رسیده است که «مسیر گردشگری فرش از هگمتانه تا زاگرس» شکل گیرد؛ مسیری که گردشگر در آن از پشم و رنگرزی تا چلهکشی، بافت، رفوگری و نمایش شاهکارهای فرش دستباف را از نزدیک تجربه کند و با روح زنده هنر ایرانی آشنا شود.
فرش دستباف تنها یک کالا نیست؛ دانشگاه خاموش فرهنگ ایران است. کتابی است که با رنگ نوشته شده، شعری است که با گره سروده شده و سندی است که هویت یک ملت را روایت میکند.
اکنون پرسش این نیست که فرش همدان در گذشته چه افتخاراتی داشته است؛ پرسش این است که آیندگان درباره ما چه خواهند نوشت؟
آیا خواهند گفت نسلی بودیم که آخرین استادان این هنر را فراموش کرد؟
یا نسلی که حافظه فرش همدان را حفظ کرد، جوانان را با این میراث پیوند داد و همدان را به یکی از مهمترین مراکز فرهنگی، هنری و گردشگری فرش ایران تبدیل نمود؟
امروز زمان تصمیم است؛تصمیم برای حفظ حافظه فرش همدان،تصمیم برای پیوند نسل جدید با این هنر جاودانه و تصمیم برای آنکه فرش دستباف همچنان پرچمدار فرهنگ، اشتغال، گردشگری و هویت این سرزمین باشد.
بیایید پیش از آنکه آخرین روایتگران این هنر خاموش شوند، صدای آنان را ثبت کنیم؛ پیش از آنکه نسل جدید از این میراث فاصله بگیرد، دست او را در دست فرش ایرانی بگذاریم؛ و پیش از آنکه دیگران تاریخ ما را روایت کنند، خود راوی شکوه این هنر باشیم.
فرش دستباف همدان تنها یادگار گذشته نیست؛ سرمایه آینده است
هر گره فرش دستباف، پیمانی است میان گذشته پرافتخار و آیندهای که باید با دستان خود بسازیم و ملتی که هنر خود را حفظ کند، آینده خود را نیز حفظ خواهد کرد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان وصادرکنندگان فرش دستباف استان همدان، با تأکید بر نقش راهبردی فرش دستباف در اقتصاد و اشتغال کشور اظهار کرد: فرش دستباف تنها یک محصول صادراتی نیست، بلکه زنجیرهای گسترده از اشتغال و تولید را در بر میگیرد. در استان همدان حدود ۶۰ هزار نفر بهصورت مستقیم و غیرمستقیم در این حوزه فعالیت دارند؛ از افرادی که در فرآیند تأمین و آمادهسازی پشم مشارکت میکنند تا طراحان، رنگرزان، بافندگان، تجار و صادرکنندگان فرش.
حمیدرضا فروزان احسن افزود: فرش دستباف همدان همواره نقش مهمی در حمایت از تولید، کارآفرینی و توسعه صادرات غیرنفتی کشور داشته است. استان همدان را میتوان بهنوعی دایرةالمعارف فرشهای روستایی ایران دانست؛ استانی که به دلیل تنوع طرحها، نقشهها و شیوههای ذهنیبافی، جایگاه ویژهای در صنعت فرش کشور دارد.
فروزاناحسن با اشاره به پیشینه غنی رنگرزی سنتی در همدان گفت: این استان از گذشته یکی از مراکز تولید فرشهای ارگانیک ایران بوده است. در گذشته، پشم گوسفندان پس از چیدن، شستوشو، تفکیک و فرآوری، با استفاده از رنگهای طبیعی حاصل از گیاهان، پوست گردو، بلوط و سایر مواد طبیعی منطقه رنگرزی میشد. متأسفانه با گذشت زمان، استفاده از رنگهای شیمیایی جایگزین بخش قابل توجهی از این روشهای سنتی شده است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان تصریح کرد: با این حال، اگر فرشهای همدان با همان کیفیت اصیل گذشته، شامل پشم مرغوب و رنگهای گیاهی تولید شوند، همچنان در بازارهای جهانی از جایگاه ویژهای برخوردار بوده و مشتریان فراوانی خواهند داشت.
وی درباره بازارهای هدف فرش دستباف ایران نیز اظهار کرد: ایالات متحده آمریکا در طول سالهای گذشته یکی از مهمترین مقاصد فرش دستباف ایران بوده است. علاوه بر آن، کشورهای اروپایی از جمله آلمان، انگلیس، فرانسه، ایتالیا و کشورهای اسکاندیناوی نیز از مشتریان اصلی فرش ایرانی به شمار میروند.
فروزاناحسن ادامه داد: با وجود محدودیتهای ناشی از تحریمها، همچنان تجار و فعالان شناختهشده ایرانی در بازارهای جهانی، بهویژه در اروپا و آمریکا، در حوزه فرش دستباف فعالیت دارند و برخی از آنان نیز اصالتاً اهل همدان هستند.
وی مهمترین چالش فعلی صادرکنندگان فرش دستباف را موضوع رفع تعهد ارزی دانست و گفت: فرآیند فروش فرش دستباف با بسیاری از کالاهای صادراتی متفاوت است. فرش پس از صادرات، نیازمند زمان قابل توجهی برای عرضه و فروش در بازار مقصد است و گاه بازگشت سرمایه حاصل از فروش آن یک تا دو سال زمان میبرد. در چنین شرایطی، الزام صادرکنندگان به رفع تعهد ارزی در بازههای زمانی کوتاه، مشکلات جدی برای فعالان این بخش ایجاد کرده و میتواند روند صادراتش را دستباف را با دشواری مواجه ساخت.
فروزاناحسن با اشاره به نامگذاری روز ملی فرش در تقویم رسمی کشور اظهار کرد: فرش دستباف ایرانی صرفاً یک کالای اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت، فرهنگ و حافظه تاریخی ملت ایران به شمار میرود. شعار «فرش دستباف؛ از حافظه نیاکان تا افق آینده» به خوبی بیانگر جایگاه این هنر-صنعت در گذشته، حال و آینده کشور است.
وی افزود: فرش دستباف همواره به عنوان پرچم دوم ایران در جهان شناخته شده و در مقاطع مختلف تاریخی، نخستین یا دومین کالای صادراتی کشور بوده است. این محصول ارزشمند سالها سهم قابل توجهی در تأمین درآمدهای ارزی ایران داشته، اما متأسفانه از دهه ۷۰ به بعد به دلایل مختلف، روند صادرات آن با کاهش مواجه شده و امروز میزان صادرات فرش دستباف ایران به حدود ۴۰ میلیون دلار در سال رسیده است.
فروزاناحسن با تأکید بر پیشینه چند هزار ساله قالیبافی در ایران گفت: قالی دستباف ایران سابقهای چند هزار ساله دارد و از دیرباز به عنوان یکی از مهمترین نمادهای هنر و تمدن ایرانی به سراسر جهان صادر شده است. به جرأت میتوان گفت در بسیاری از کاخها، موزهها و مجموعههای تاریخی دنیا، نمونهای از فرش ایرانی وجود دارد که نشاندهنده اعتبار جهانی این هنر اصیل است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان ادامه داد: فرش ایرانی علاوه بر نقش اقتصادی، همواره سفیر فرهنگ، هویت و هنر ایران در جهان بوده و سهم مهمی در تبادلات فرهنگی و اقتصادی میان کشورها ایفا کرده است.
وی با اشاره به احیای مرکز ملی فرش ایران اظهار کرد: در سالهای گذشته با تغییرات ساختاری، جایگاه مرکز ملی فرش ایران تضعیف شد، اما خوشبختانه با پیگیریهای صورتگرفته و حمایت مسئولان، بهویژه نمایندگان مجلس، این مرکز دوباره احیا شده است. البته برای بازگشت فرش ایران به دوران شکوفایی، صرف احیای یک مرکز کافی نیست و باید اختیارات، امکانات و حمایتهای لازم در سطح ملی برای آن فراهم شود.
فروزاناحسن خاطرنشان کرد: اگر سیاستگذاریهای مناسب صورت گیرد، دستیابی به صادرات یک میلیارد دلاری فرش دستباف دور از دسترس نیست. ایران در دهههای گذشته تجربه صادرات چند میلیارد دلاری فرش را داشته و میتوان با برنامهریزی صحیح بخشی از آن جایگاه را دوباره احیا کرد.
وی رفع موانع قانونی و مقررات دستوپاگیر را از مهمترین نیازهای صنعت فرش دانست و گفت: فرش دستباف یک هنر-صنعت ویژه است و نباید با سایر کالاهای صادراتی به یک شکل دیده شود. فرآیند تولید و فروش فرش زمانبر است و سیاستهای حمایتی باید متناسب با ویژگیهای این حوزه طراحی شود.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان با اشاره به کاهش حضور نسل جوان در این صنعت اظهار کرد: در سالهای اخیر فاصله نسل جدید با هنر فرشبافی افزایش یافته است. بخشی از این موضوع به ضعف در معرفی ظرفیتهای فرهنگی و اقتصادی فرش بازمیگردد. لازم است با برگزاری جشنوارهها، برنامههای فرهنگی و آموزشی و استفاده از ظرفیت رسانهها، نسل جوان بیش از گذشته با این میراث ارزشمند آشنا شود.
وی تأکید کرد: فرش دستباف دارای زنجیرهای کامل از تولید است؛ از تأمین پشم و مواد اولیه گرفته تا رنگرزی، طراحی، بافت، بازاریابی و صادرات. امروز تقریباً تمامی حلقههای این زنجیره با چالشهایی مواجه هستند و حل مشکلات این صنعت نیازمند همکاری و همافزایی بخش خصوصی و دستگاههای دولتی است.
فروزاناحسن تصریح کرد: اگر روند فعلی ادامه یابد، صنعت فرش دستباف با مخاطرات جدی روبهرو خواهد شد. از این رو لازم است مسئولان با نگاه ویژهتری به این حوزه ورود کنند و با حمایتهای عملی، زمینه حفظ و توسعه این هنر-صنعت ملی را فراهم سازند.
وی با اشاره به نقش هنرمندان فرشباف گفت: بافندگان فرش سرمایههای فرهنگی کشور هستند و باید بیش از گذشته مورد حمایت قرار گیرند. امیدواریم با راهاندازی «خانه خلاق فرش» و اجرای برنامههای آموزشی و فرهنگی، بتوانیم فاصله میان نسل قدیم و نسل جدید را کاهش داده و زمینه حضور جوانان،ویژه نشل جدیددر این صنعت ارزشمند را فراهم ساخت
فروزاناحسن، با اشاره به ضرورت پیوند میان دانش، نوآوری و صنعت فرش اظهار کرد: یکی از مهمترین مطالبات فعالان این حوزه، راهاندازی و توسعه رشتههای تخصصی فرش در مراکز دانشگاهی از جمله دانشگاه بوعلی سینا است تا بتوان از ظرفیت علمی و پژوهشی دانشگاهها برای حل مسائل صنعت فرش بهره گرفت.
وی همچنین بازگرداندن و احیای ساختمان تاریخی عینالقضات برای استقرار مرکز تخصصی فرش دستباف را اقدامی مؤثر دانست و گفت: این مجموعه میتواند به مرکزی راهبردی برای نوآوری، بازآفرینی و توسعه فرش دستباف در غرب کشور تبدیل شود. با توجه به ثبت جهانی تپه هگمتانه و ظرفیتهای گردشگری موجود، امکان ایجاد یک مجموعه جامع شامل موزه فرش، مرکز آموزش، نمایش زنجیره تولید فرش از پشم تا صادرات و معرفی هنرهای وابسته به فرش در این مکان وجود دارد.
فروزاناحسن افزود: چنین مرکزی علاوه بر حفظ میراث فرهنگی فرش دستباف، میتواند به یکی از مقاصد گردشگری تخصصی کشور تبدیل شود؛ ظرفیتی که تاکنون به شکل کامل در ایران مورد استفاده قرار نگرفته است.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ دانش و تجربیات استادکاران قدیمی تصریح کرد: امروز بسیاری از دانشها، مهارتها و فنون مرتبط با فرش دستباف به صورت سینه به سینه منتقل شدهاند و اگر برای ثبت و مستندسازی آنها اقدام نشود، با از دست رفتن نسل پیشکسوتان، بخشی از این سرمایه ارزشمند نیز از بین خواهد رفت.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان ادامه داد: برای نمونه، در همدان یکی از بهترین و شناختهشدهترین قلابهای رفوگری فرش در جهان تولید میشد که در میان مرمتگران فرش در اروپا و آمریکا نیز شهرت داشت، اما پس از درگذشت سازنده آن، این دانش و مهارت ارزشمند عملاً در معرض فراموشی قرار گرفت. از این رو ایجاد مرکزی برای حفظ، ثبت و انتقال تجربیات استادکاران ضروری است.
وی درباره وضعیت مواد اولیه صنعت فرش نیز اظهار کرد: اگرچه قیمت فرش دستباف در سالهای اخیر افزایش یافته، اما رشد هزینههای تولید و مواد اولیه نیز بسیار قابل توجه بوده است. بخشی از مواد اولیه مورد نیاز، از جمله برخی انواع پشم مرغوب و ابریشم، از کشورهای مختلف تأمین میشود و این مسئله هزینههای تولید را افزایش داده است.
فروزاناحسن با اشاره به کاهش تولید داخلی ابریشم گفت: در گذشته پرورش کرم ابریشم در مناطق مختلف کشور، بهویژه شمال ایران، رونق قابل توجهی داشت، اما متأسفانه این ظرفیت در سالهای اخیر با کاهش مواجه شده است. احیای زنجیره تولید ابریشم داخلی میتواند نقش مهمی در تقویت صنعت فرش دستباف ایفا کند.
وی درباره ارتباط دانشگاه، نخبگان و بخش خصوصی نیز خاطرنشان کرد: صنعت فرش سالها بر پایه تجربیات سنتی و انتقال دانش از نسلی به نسل دیگر شکل گرفته است، اما امروز نیازمند تغییر رویکرد هستیم. باید از ظرفیت دانشگاهها، مراکز پژوهشی و فناوریهای نوین برای بهروزرسانی شیوههای تولید، آموزش و بازاریابی استفاده شود.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان افزود: نسل جدید نگاه متفاوتی به اشتغال دارد و نمیتوان با روشهای گذشته انتظار جذب جوانان به این صنعت را داشت. لازم است ابزارها، شیوههای آموزش، تجهیزات و حتی ساختارهای تولید متناسب با نیازهای امروز بازنگری شوند تا جوانان بتوانند در مدت زمان کوتاهتر به نتیجه و درآمد مناسب دست یابند.
وی با اشاره به ضرورت حمایت از جوانان علاقهمند به فرشبافی اظهار کرد: دولت میتواند از طریق بستههای تشویقی، آموزشهای نوین، تسهیلات حمایتی و ایجاد مشوقهای هدفمند، زمینه حضور نسل جدید در این هنر-صنعت را فراهم کند. ما انتظار حمایتهای ویژه و خارج از عرف نداریم، بلکه معتقدیم سرمایهگذاری در حوزه فرش دستباف، سرمایهگذاری برای حفظ هویت فرهنگی، ایجاد اشتغال پایدار و توسعه صادرات غیرنفتی کشور است.
فروزاناحسن تأکید کرد: آینده فرش دستباف ایران در گرو همکاری و همافزایی دولت، دانشگاهها، بخش خصوصی و فعالان این حوزه است و تنها با برنامهریزی منسجم و حمایت عملی میتوان جایگاه تاریخ فرش ایرانی را در بازارهای جهانی حفظ و تقویت گردد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان وصادرکنندگان فرش دستباف استان همدان، با تأکید بر لزوم تغییر نگاه به فعالان این حوزه اظهار کرد: متأسفانه در سالهای گذشته بخش مهمی از نخبگان صنعت فرش از جمله قالیبافان، رفوگران و فعالان زنجیره تولید، کمتر مورد توجه و معرفی قرار گرفتهاند؛ در حالیکه این افراد از ارکان اصلی شکلگیری ارزش افزوده در صنعت فرش دستباف هستند.
وی افزود: استان همدان ظرفیتهای کمنظیری در این حوزه دارد و بسیاری از رفوگران ماهر و قالیشویان کشور ریشه در این استان دارند. حتی بخش قابل توجهی از فعالان قالیشویی در ایران، اصالت همدانی دارند، اما این ظرفیت انسانی و مهارتی کمتر در سطح ملی و بینالمللی معرفی شده است.
فروزاناحسن با اشاره به جایگاه فرهنگی استان همدان در صنعت فرش تصریح کرد: همدان را میتوان مهد فرشهای ذهنیباف و دایرهالمعارف قالیهای روستایی ایران دانست؛ استانی که بیشترین تعداد روستاهای فعال در حوزه قالیبافی را در کشور دارد و ظرفیت مهمی در تولید فرش دستباف به شمار میرود.
وی با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از فناوریهای نوین گفت: امروز میتوان از ظرفیتهایی مانند هوش مصنوعی در طراحی نقشههای فرش، بهبود فرآیند رنگرزی و حتی ارتقای مراحل فرآوری پشم استفاده کرد. پیوند میان دانشگاه، بهویژه در قالب «خانه خلاق فرش»، و صنعت فرش میتواند زمینهساز تحولات اساسی در این حوزه باشد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان ادامه داد: طرح ایجاد مرکز نوآوری و بازآفرینی فرش در کنار آثار تاریخی همچون تپه هگمتانه و همچنین استفاده از ساختمانهای تاریخی مانند عینالقضات، میتواند به شکلگیری یک قطب گردشگری-فرهنگی و اقتصادی در حوزه فرش دستباف منجر شود؛ مرکزی که زنجیره کامل تولید از پشم تا صادرات را در خود جای دهد و همزمان نقش موزه، آموزش و نمایشگاهی را ایفا کند.
وی با اشاره به ظرفیتهای مغفول در استان گفت: متأسفانه بسیاری از ظرفیتهای تاریخی و هنری فرش همدان از جمله قالیهای تصویری ملایر و درگزین، که از آنها به عنوان قالیهای هوشنگشاهی نیز یاد میشود، بهدرستی معرفی نشدهاند. این آثار از نخستین نمونههای قالیهای تصویری در جهان محسوب میشوند، اما تاکنون در سطح ملی و بینالمللی جایگاه شایستهای نیافتهاند.
فروزاناحسن با انتقاد از ضعف نظارت در تخصیص تسهیلات گفت: سالانه مبالغ قابل توجهی تسهیلات در حوزههای مختلف پرداخت میشود، اما سهم واقعی صنعت فرش از این منابع بسیار محدود است. در بسیاری از موارد، این منابع به صورت هدفمند در زنجیره فرش هزینه نمیشود که این موضوع نیازمند نظارت دقیقتر و نقشآفرینی جدیتر تشکلهای تخصصی است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان وصادرکنندگان فرش دستباف استان همدان افزود: اگر تشکلهای صنفی طبق قانون به عنوان بازوی اجرایی و نظارتی دولت تقویت شوند، میتوان بخش قابل توجهی از مشکلات موجود در تخصیص منابع و اجرای سیاستها را برطرف کرد. در غیر این صورت، بخشی از حمایتهای مالی به اهداف اصلی خود در صنعت فرش دستباف نمیرسد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان با اشاره به نقش بخش خصوصی و دولت در توسعه این صنعت تصریح کرد: در حال حاضر بخشی از حمایتها از سوی مسئولان وجود دارد، اما هنوز فاصله قابل توجهی تا شکلگیری یک نظام حمایتی منسجم و هدفمند باقی مانده است.
وی تأکید کرد: معرفی نخبگان واقعی صنعت فرش، توسعه آموزشهای نوین، بهرهگیری از فناوریهای جدید و تقویت ارتباط میان دانشگاه و صنعت، از مهمترین الزامات برای حفظ و ارتقای جایگاه فرش دستباف ایران در جهان است. بدون این اقدامات، بخش مهمی از هویت اقتصادی این هنر -صنعت در معرض فراموشی قرار خواهد گرفت.
فروزاناحسن، با اشاره به آمار فعالان این حوزه اظهار کرد: در حال حاضر حدود ۶۰ هزار نفر بهصورت مستقیم و غیرمستقیم در صنعت فرش دستباف استان فعالیت دارند و سالانه بین ۳۰ تا ۴۰ هزار مترمربع فرش در استان تولید میشود.
وی افزود: از مجموع فعالان این حوزه، حدود ۴۶۰۰ نفر تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار دارند و بیش از ۲۰۰۰ نفر نیز از بیمه روستایی و عشایری بهرهمند هستند. همچنین حدود ۱۰۰ مجوز برای پشتیبانها و کارگاههای مرتبط با فرش در استان صادر شده است، با این حال بخش قابل توجهی از فعالان این صنعت همچنان فاقد پوشش بیمهای هستند که این موضوع یکی از چالشهای جدی صنعت فرش محسوب میشود.
فروزاناحسن با اشاره به پیگیریهای انجامشده در این زمینه تصریح کرد: جلسات متعددی با سازمان تأمین اجتماعی برگزار شده و موضوع بیمه فعالان فرش بهصورت جدی در حال پیگیری است. با وجود این، هنوز بخش زیادی از شاغلان این حوزه تحت پوشش بیمه قرار نگرفتهاند.
وی با بیان اینکه فرش دستباف یک شغل سخت و زیانآور محسوب میشود، گفت: یکی از مطالبات جدی فعالان این صنعت، به رسمیت شناخته شدن فرشبافی به عنوان شغل سخت و زیانآور است تا امکان بازنشستگی زودتر، بهویژه کاهش سنوات بیمه از ۳۰ سال به ۲۰ سال، برای بافندگان فراهم شود. این موضوع همچنان در دست پیگیری است و امیدواریم در آینده به نتیجه برسد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان با اشاره به وضعیت کارگاهها اظهار کرد: بخش عمده تولید فرش در استان بهصورت خانگی انجام میشود و کارگاههای متمرکز و استاندارد در این حوزه بسیار محدود هستند. در حال حاضر کمتر از ۱۰۰ کارگاه پشتیبان در سطح استان فعالیت دارند.
وی افزود: نبود کارگاههای متمرکز و استاندارد یکی از چالشهای مهم این صنعت است، بهویژه با توجه به تغییر سبک زندگی و کوچک شدن واحدهای مسکونی که امکان استقرار دار قالی در شرایط مناسب را محدود کرده است. این موضوع ضرورت طراحی الگوهای جدید تولید را بیش از گذشته آشکار میکند.
فروزاناحسن با اشاره به ضرورت نوآوری در ساختار تولید فرش گفت: در قالب طرح «خانه خلاق فرش»، پیشنهادهایی برای طراحی دارهای قالی مدرن و ارگونومیک ارائه شده است تا شرایط کار برای بافندگان، بهویژه از نظر سلامت جسمی و کاهش فشارهای ناشی از کار، بهبود یابد.
وی ادامه داد: هدف از این طرح، ایجاد تحول در شیوه تولید سنتی فرش و تطبیق آن با شرایط زندگی امروز است، بهگونهای که هم کیفیت تولید حفظ شود و هم امکان حضور نسل جوان در این صنعت افزایش یابد.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان در پایان تأکید کرد: توسعه بیمهای، اصلاح ساختار کارگاهی، بهروزرسانی ابزار تولید و حمایت هدفمند از فعالان این حوزه، از مهمترین اقداماتی است که میتواند آینده صنعت فرش دستباف را تضمین کند. بدون این اصلاحات، استمرار فعالیت در این هنر-صنعت است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان، حدود ۶۰ هزار نفر بهصورت مستقیم و غیرمستقیم در حوزه فرش استان فعال هستند؛ هرچند به گفته وی، برآورد دقیقتر نشان میدهد تعداد فعالان واقعی این حوزه احتمالاً کمتر و حدود ۳۰ هزار نفر است.
وی با اشاره به میزان تولید فرش دستباف در استان افزود: سالانه بین ۳۰ تا ۴۰ هزار متر مربع فرش در همدان تولید میشود که بخش قابل توجهی از آن حاصل فعالیتهای خانگی و کارگاههای کوچک است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف همدان همچنین وضعیت بیمه فعالان این صنعت را یکی از چالشهای جدی عنوان کرد و گفت: در حال حاضر تنها حدود ۴۶۰۰ نفر تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی هستند و افزون بر ۲۰۰۰ نفر نیز از طریق بیمه روستایی و عشایری خدمات بیمهای دریافت میکنند؛ با این حال بخش قابل توجهی از فعالان این حوزه همچنان بدون پوشش بیمهای فعالیت میکنند.
وی با اشاره به وجود حدود ۱۰۰ مجوز پشتیبان و کارگاه در سطح استان تصریح کرد: عمده فعالیت فرشبافی در همدان بهصورت خانگی انجام میشود و کارگاههای متمرکز و استاندارد در استان بسیار محدود است.
فروزان احسن، نبود کارگاههای صنعتی و سرمایهگذاریهای متمرکز در حوزه فرش را از دیگر چالشها دانست و گفت: تاکنون سرمایهگذاری قابل توجهی برای ایجاد کارگاههای بزرگ در استان انجام نشده و بیشتر تولیدات در فضای خانگی صورت میگیرد.
وی همچنین به پیگیری موضوع سخت و زیانآور بودن شغل قالیبافی اشاره کرد و افزود: جلسات متعددی با سازمان تأمین اجتماعی در این خصوص برگزار شده و درخواستهایی برای کاهش سنوات بازنشستگی از ۳۰ سال به ۲۰ سال مطرح شده است، اما تاکنون نتیجه قطعی حاصل نشده است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان در پایان با اشاره به شرایط سکونت شهری و روستایی و محدودیت فضاهای مسکونی برای دار قالی، بر لزوم طراحی و اجرای مدلهای جدید کارگاهی و همچنین توسعه «خانههای خلاق» در این حوزه تأکید کرد و آن را یکی از راهکارهای آینده برای حفظ و توسعه این صنعت سنتی دانست.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان، یکی از مسائل مهم در این صنعت، موضوع رفوگری، مرمت و احیای فرشهای دستباف است؛ بخشی از زنجیره ارزش که به گفته او، در سطح جهانی از اهمیت اقتصادی بالایی برخوردار است.
وی با اشاره به مهارت بالای استادکاران رفوگر در همدان اظهار کرد: ما اصطلاحاً میگوییم ۷ سانت به ۷ سانت فرش، هر میزان گره و رج داشته باشد، در حوزه رفوگری قابل احیا و ترمیم است. در واقع هنر رفوگری، زندهکردن فرشهای آسیبدیده است؛ فرشهایی که عملاً مرده محسوب میشوند اما دوباره به چرخه استفاده و فروش بازمیگردند.
وی افزود: متأسفانه در سالهای اخیر، برخی از نقوش و طرحهای اصیل همدان توسط کشورهایی مانند افغانستان بافته شده و حتی در بازارهای جهانی از جمله آمریکا با نام همدان عرضه میشود که این موضوع به برند فرش ایرانی آسیب زده است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف همدان با اشاره به سابقه تاریخی این هنر گفت: «در گذشته طرحهای سلطنتی و پادشاهی در فرشهای ما وجود داشته و حتی برخی از این آثار در موزهها و مجموعههای جهانی نگهداری میشوند.
وی ادامه داد: یکی از مزیتهای مهم استان همدان، ظرفیت بالای خدمات پس از فروش فرش از جمله رفوگری و مرمت است؛ ظرفیتی که میتواند بهعنوان یک مزیت صادراتی مهم مورد توجه قرار گیرد.
فروزان احسن با بیان اینکه کشور ترکیه در سال گذشته تنها از محل خدمات رفو و مرمت فرش حدود ۱۵۰ میلیون دلار درآمد ارزی داشته است، افزود: متأسفانه به دلیل مهاجرت بخشی از نیروهای ماهر این حوزه به کشورهایی مانند ترکیه و فعالیت پاکستان در این عرصه، سهم ایران در این بازار رو به کاهش است.
وی یکی از دلایل این روند را قوانین محدودکننده در زمینه ورود موقت فرش برای مرمت عنوان کرد و گفت: «اجرای برخی مقررات در سالهای گذشته باعث شد بخشی از استادکاران این حوزه یا از کار خارج شوند یا به کشورهای دیگر مهاجرت کنند.
فروزان احسن تأکید کرد: بسیاری از استادکاران رفوگری ما در سطح جهانی بینظیر هستند؛ کسانی که میتوانند فرشهای آسیبدیده را احیا کنند و دوباره به بازار برگردانند.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف همدان همچنین با اشاره به رقابت فرش ماشینی و دستباف گفت: فرش ماشینی به دلیل تولید انبوه، قیمت پایین و هماهنگی با سلیقه بازارهای مدرن، بخش بزرگی از بازار را گرفته، در حالیکه تولید یک فرش دستباف بسته به رج و اندازه، ماهها زمان میبرد.
وی در ادامه بر ضرورت حمایت جدیتر مسئولان تأکید کرد و گفت: حمایت از صنعت فرش فقط مالی نیست؛ بلکه حضور، بازدید و توجه معنوی مسئولان نیز میتواند در تقویت روحیه فعالان این حوزه بسیار اثرگذار باشد.
فروزان احسن در پایان با اشاره به ظرفیت گردشگری فرش در همدان پیشنهاد داد: ایجاد «موزه زنده فرش» میتواند یکی از طرحهای مهم توسعهای استان باشد؛ مکانی که گردشگران بتوانند از نزدیک فرآیند تولید، بافت و مرمت فرش را مشاهده کنند.
وی همچنین خواستار تلاش برای بازگرداندن فرشهای تاریخی ایرانی از موزهها و مجموعههای خارجی شد و تأکید کرد: وجود یک مرکز تخصصی برای نگهداری و نمایش این آثار میتواند نقش مهمی در احیای هویت فرش دستباف همدان و ایران داشته باشد.
